Sauna Rehberi

Fince’deki “Löyly” [loew-lew] kelimesinin İngilizce’de karşılığı yoktur. Löyly saunaya özgü bir ve sıcak taşlardan yükselen buhar ve daha önemlisi sıcaklık hissi anlamına gelir. Löyly almak ifadesinin anlamı ise sauna banyosudur. Löyly ılık ve kuru, sıcak ve kuru, ılık ve nemli, sıcak ve nemli ve bunların arasında bir derecede olabilir. Taşların üzerine su atılarak sıcaklık ayarlanabilir. Orijinal bir Fin Saunasında ne çeşit bir Löyly alacağınıza bir kez karar verebilirsiniz.

Löylysiz saunaların nasıl inşa edileceği ve ısıtılacağı somut terimlerle tarif edilebilir. Bir yapının ve materyallerin kalitesi ve görünüşü ikinci derecede önemlidir. Löylysi iyi olmayan bir sauna ne kadar lüks olursa olsun önemli değildir.

lk sauna kullanımı Orta Asya steplerinde başlamıştır. Orta Asya’dan Rusya’ ya Rusya kanalı ile de İskandinav ülkelerine ulaşmış , FİNLANDİYA’ da gelişimini tamamlamıştır.Bunun nedenide iklim dogasal yapı olmasıdır. Finlandiya büyük ormanlar ve binlerce göl ve göletlerin bulunduğu bir ülkedir. İklimi tipik bir kuzey kutpu iklimidir, aylarca kar ve soğugu olan güneşsiz bir ülkedir. İklime karşı önlemlerden biride SAUNADIR. Doğa sauna inşaatı için gerekli her türlü malzemeyi cömetçe , büyük ve her çeşit çam ağaçları olan ormanları ile vermiştir. Ağaçların kabukları soyulmadan kesilen gerekli parçaları üst üste konularak istenilen büyüklükte ‘ BLOKHAUSE ‘tipi sauna inşaatı bitirilirdi. İçine bir kaç kademeli olarak oturma ve uzanma bankları yapılır granit kayalardan yapılan bir odun ocağı ile ısıtma sağlanırdı.Ocağın üstüne konulan granit taşlar kızınca,üzerine ağaç kovada bekletilen soğuk su kepçe ile dökülerek gerekli nem temin edilirdi. Saunanın üstünde bir bacası bulunurdu. Kapı yerine çoğunlukla ren geyiği postu asılırdı.Ocakta çam ağaçları yakıldığı için duman ve yanık kokuları nedeni ile ” RAUCH SAUNA - TÜTEN SAUNA ” adı da verilirdi.Sauna içinde terleyenler, bir masaj , uyarısı gayesi ile, birlikte getirdikleri defne dalla-rıyla birbirlerini kamçılarlardı ” LÖYL ” yaparlardı. XX Yüzyıl ortalarında eletrikli sobanın avantajı ile bacalı ve odun ısıtmalı sobalar kullanımı zor ve zahmetli olduğu için devre dışı kalmıştır. Dünyanın bir çok yerinde gittikçe daha fazla insanın ilgisini çeken sauna son yıllarda ülkemizde de ilgi görmektedir. Oteller , kapaılı spor salonları ve evlerde insan sağlığına olan yaralarından dolayı hızlı bir şekilde yer edinmektedir.

Finliler ahşap ile çalışmayı öğrendiklerinde sauna belirli bir düzene girdi fakat hala bacasızdı. Bu tarz bir saunanın ısıtılması 2-5 saat sürüyordu. Löylyden önce de saunanın temizlenmesi zaman alıyordu. Saunanın içerisinde neredeyse açık bir ateş yakılması da oldukça tehlikeliydi ve 17. Yüzyılın başlarında diğer binalara çok yakın bir sauna yapılması resmen yasaklanmıştı.

19. Yüzyılda sobalara baca ilave edildi. Baca, ateşten kaynaklanan bu tehlikeyi azaltmıştı ve saunaların yapımı hızla yayıldı. 20. Yüzyılın başlarında sobalar çelikten yapılmaya başlandı. En popüler sobalar fıçıya benzer ve Löyly için bir kapağı olanlardı. II. Dünya Savaşı’na kadar bu sobalar oldukça yaygındı ve tarihi Fin Saunalarının doğallığına sahipti. Sobalar Löyly almak için kapak açılmadan önce ısıtılırdı. Sobanın içinde taşlar vardı ve saunanın içerisindeki ısı oldukça düşüktü. Sıcaklık Löyly ile arttırılıyordu. Bu saunalar Löyly’den dolayı muhteşemdi.

30’ların bir buluşu olarak saunanın odun yakılarak ısıtılması bir süre devam etti. Bu, sürekli odun yakılması ile sıcaklık elde edilen ısıtıcıların kullanımı II. Dünya Savaşı bitimine kadar sürdü. Bu tür ısıtıcılarda odun Löyly alınırken de yakılmaktaydı. Kullanımları kolaydı, hızlıydı. Taşlar için 1-2 saat yerine 20-40 dakika yeterliydi. Pahalı olduğu için sadece fıçı şeklindeki sobaların büyük geldiği, küçük saunalarda kullanılmaktaydı.

Sürekli yanan ısıtıcılar oldukça etkilidir ve sauna kolaylıkla çok sıcak bir dereceye kadar ısıtılabilir. Eğer sauna aşırı sıcaksa, Löyly için uygun değil demektir ve içerisi oldukça kuru ve sıcaktır.

Elektrikli ısıtıcılar yetmişlere ve seksenlere kadar sürdü ve şehirde yaşayanların ürünüydüler. Pahalıydılar, ancak kullanımları kolaydı ve en önemlisi bu şekilde sauna istenilen her yere kurulabiliyordu. 1970’lere kadar saunalar Finlandiya’nın dışında çok nadir bulunmaktaydı. Elektrik sayesinde saunalar şehirlere ve açık ateş yakılması katı bir şekilde yasaklanmış yerlerde de kurulmaya başlandı. Saunaların dairelerin içerisine bile kurulması elektrik sayesinde mümkün oldu.

Küçük ısıtıcılarda 15-20 kg. ve büyük ısıtıcılarda 60-120 kg. taş kullanılabiliyordu. Ancak Löyly daha az nemli olmaya başlamıştı. Taşların ısısının az olmasından dolayı, sauna daha fazla ısıtılmalıydı ve sıcak taşlarda olduğu kadar çok Löyly alınamıyordu. Hâlâ bir Fin saunasıydı fakat bir çok şey kaybedilmişti. Hâlâ Löyly’i ayarlamak mümkündü, ancak dar bir ısı derecesinde.

Finlandiya’nın dışında gülünç ürünler ve sürekli tekrarlanan olaylar meydana gelmeye başladı, bunlar Finliler tarafından bile komik karşılanıyordu. Üzerinde bir kaç tane veya hiç taş bulunmayan sobalar ve Löyly almak tamamen yasak. Bunlar sauna değil, ancak sıcak odalar olabilirdi ama kesinlikle sauna değildi.

Ayrıca sauna ne kadar sıcak olmalı ve sauna da ne kadar süre kalınmalı konusunda “bilirkişiler” ve “uzmanlar” da ortaya çıktı. Bu kişiler orijinal Fin Saunaları hakkında , çok daha uzun süre kendinizi iyi hissedebilmeniz için nerede oturmanız gerektiği ve çok daha konforlu hissedebilmek için Löyly dökülmesi gerektiği konusunda, en küçük bir bilgiye bile sahip değillerdi. Finlilere göre sauna, her kesin kendisine göre düşüncelere daldığı, Pentium kadar değil de bazen bir Koskenkorva votkası kadar güçlü olan ve herhangi bir denetleme veya kural olmadan istedikleri kadar kalabildikleri, neredeyse kutsal bir mekandır.

Elektrikli ısıtıcının bu parlak başarısı Finli sauna severler için bir kâbustu. Şehirde elektrikli sauna kullanılması bir mecburiyetti, fakat onlar buna boyun eğmediler. Tenha bir gölün açıklarında bir yer satın aldılar ve burada odunla ısıtılan kendi saunalarını inşa ettiler. Bu gün, Finlandiya’da 5 milyon kişi yaşamakta ve 600.000’i göl kıyısında olmak üzere 1.7 milyon sauna bulunmaktadır. Finlandiya’da bu derece yüksek sayıda sauna bulunmasının sebebi: her müstakil evde bir sauna bulunması ve her apartmanda umumi bir sauna bulunması ile açıklanabilir; ve son on yıldır da küçük apartman saunaları oldukça popüler olmuştur.

Eski, dumanı içeride olan saunalar neredeyse ortadan kaybolmuş durumdaydı. Az miktarda olan bu saunalar yaklaşık yüz tane kadardı. Seksenlerde, bu eski ve üzerinde değişiklik yapılmamış dumanlı saunalar hobi olmaya başladı ve sayıları 5000 civarına yükseldi.

Uzun bir süre, fıçı şeklindeki içinde odun yakılan sobalar tek fabrika yapımı soba olarak devam etti. Bütün Löyly çeşitlerini sağlayabiliyorlardı ve orijinal Fin Saunaları gibiydiler. Termik parçaların çok çabuk yanması yüzünden iyi bir elektrikli sobanın yapılması zordu. Normal elektrikli ısıtıcılarda, dışarıdan bir hava akımı ile bu parçalar soğutuluyordu. Kapalı bir sobada bu şekilde bir hava akımı olmadığı için sobanın dışı ısınmayacak şekilde ısı içeride kalmalıydı.

Termik parçaların yanmasını engellemek için geliştirilen ilk çözüm yolu bir fan yardımıyla sobanın içerisinde bir hava akımı oluşturmaktı. Bu tarz bir elektrikli soba ilk kez 1990’da üretildi ve Sihirli Soba (Magic Stove) olarak adlandırıldı. Sihirli Soba eskiden kullanılan taşla doldurulmuş fırınlara benziyordu. Hava akımı termik parçaları soğutuyor ve ısıyı termik parçalardan sobanın içerisindeki taşlara dağıtıyordu. Sihirli Sobadaki diğer bir buluş ise fanın aynı zamanda saunanın içerisindeki havanın sobaya doğru gönderilmesinde kullanılmasıydı.

Fanın kullanılması ile sobanın kapağı açılır açılmaz saunanın hemen ısınması da sağlanmış oluyordu. Ayrıca saunanın içerisindeki ısının ayarlanması da hızlı ve kolaydı. Soba 100-400 kg taş alabiliyordu ve 4-30 kw kapasitesi vardı. Sobanın ısınması taş miktarına ve termik parça kapasitesine göre 30-90 dakika sürüyordu. Soba her zaman Löyly için hazır bir durumdaydı. Hazır bekletildiğinde enerji tüketimi en büyük sobada bile sadece 1,5 kw’tı.

Ondan sonra diğer bir gelişme ileri sürüldü: Löyly için her zaman hazır bir soba. Sobanın içerisinin oldukça etkili bir yalıtım maddesi ve termik parçalarda 250-400 W gibi az bir güç kullanarak kaplanmasıyla termik parçaların yanması engellenmektedir. Bu güç taşlar tarafından emilir ve termik parçaların yüzeyindeki ısı yanmayı engelleyecek derecede düşürülür. Bu tür sobalarda yaklaşık 100 kg kadar taş vardır. Sobanın kapağı açık olduğunda saunayı ısıtmak ve Löyly için taşların ısısını muhafaza etmek için 3-6 kW daha güç harcanır. Sauna, sobanın kapağı açıldığında ailece kullanım için hazır bir durumda olur. Eğer suna bir grup tarafından kullanılacaksa veya kullanıcılar saunada uzun süre kalacaklarsa, saunanın 50-60ºC’ ye kadar ısıtılabilmesi için kapak 5-30 dakika önceden açılmalıdır. Bu tür sobalar sürekli açık durumda olmalıdır. Çünkü soğuk bir sobanın ısıtılması neredeyse bir gün sürmektedir. Düşük etkinin Löyly kaybına yol açmadığı bu tür sobalar, aile kullanımına oldukça uygundur.

Bu elektrikli sobaların her ikisi de orijinal Fin Saunasının ruhunu ayakta tutmaktadır. Saunadaki ısı diğerlerine nazaran düşüktür ve sıcaklık hissi Löyly atılması ile ayarlanır. Genellikle, sobalar ısıtıcılardan daha iyidir, ancak daha pahalıdırlar.